व्यसनाधीनता

गावाच्या टोकाला असलेल्या जुन्या वडाच्या झाडाखाली संध्याकाळी नेहमीप्रमाणे काही तरुणांचा जमाव बसला होता. हसणं, गप्पा, मोबाईलवर गाणी सगळं अगदी साधं, रोजच्यासारखंच! पण त्या जमावात बसलेला रोहित मात्र आतून रिकामा होत चालला होता. बाहेरून तो नेहमीप्रमाणेच दिसत होता. हसरा, मोकळा, सगळ्यांचा लाडका! पण त्याच्या आयुष्यात एक अशी सावली शिरली होती जी हळूहळू त्याला गिळंकृत करत होती. रोहित एक साधा, हुशार मुलगा होता. वडील शेतकरी आणि आई गृहिणी. घरची परिस्थिती बेताची पण प्रेम भरपूर. रोहितला मोठं व्हायचं होतं, काही तरी करायचं होतं. कॉलेजला गेल्यावर त्याच्या आयुष्यात बदल घडू लागले. नवीन मित्र, नवीन वातावरण आणि ‌‘मजा‌’ नावाचा एक नवा शब्द त्याच्या आयुष्यात आला.

सुरुवात अगदी निरागस होती. एका वाढदिवसाच्या पार्टीत मित्रांनी त्याला सांगितलं, “अरे, एक सिगारेट ओढून बघ. काही होत नाही.” पहिल्यांदा त्याने नकार दिला पण मित्रांच्या आग्रहाने तो मान्य झाला. फक्त एकच आहे, त्याने स्वतःला सांगितलं. त्या एका सिगारेटने काहीच बदललं नाही असं त्याला वाटलं. उलट त्याला एक विचित्र आत्मविश्वास वाटला. जणू तो आता मोठा झाला होता. मग कधी कधी मित्रांसोबत सिगारेट, मग थोडी बीअर आणि हळूहळू त्याच्या आयुष्यात व्यसनाचं बी पेरलं गेलं.

सुरुवातीला त्याला वाटायचं मी कधीही सोडू शकतो पण व्यसन कधीच परवानगी घेऊन येत नाही. ते हळूहळू आपल्या आयुष्याच्या प्रत्येक कोपऱ्यात शिरतं. रोहितचं अभ्यासावरचं लक्ष कमी होऊ लागलं. घरात आई विचारायची, “काय रे, अभ्यास होत नाही का?”

तो हसत उत्तर द्यायचा, “हो ना आई, सगळं ठीक आहे!”

पण काहीच ठीक नव्हतं. कॉलेजमध्ये त्याच्या मित्रपरिवारात बदल झाला. आता तो अशा लोकांसोबत राहू लागला ज्यांच्यासाठी नशा ही जीवनशैली होती. सिगारेटचं रूपांतर दारूमध्ये झालं आणि दारूचं रूपांतर आणखी घातक पदार्थांमध्ये. त्याला वाटायचं हे सगळं फक्त ताण कमी करण्यासाठी आहे पण ताण कमी झाला नाही, उलट वाढत गेला. घरात पैशांची चोरी होऊ लागली. आईला संशय यायचा पण ती विश्वास ठेवायची माझा मुलगा असं करणार नाही. वडील शांतपणे सगळं पाहत होते. एक दिवस त्यांनी रोहितला विचारलं, “काही अडचण आहे का?”

रोहितचा आवाज चिडका झाला, “तुम्हाला काहीच समजत नाही!”

त्या रात्री पहिल्यांदा त्याने स्वतःला आरशात पाहिलं. डोळे लाल, चेहरा थकलेला, आत्मविश्वास हरवलेला! पण त्याने पुन्हा स्वतःलाच फसवलं हे तात्पुरतं आहे. व्यसनाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे ते माणसाला स्वतःच्याच विरोधात उभं करतं. रोहित आता पूर्णपणे त्या जाळ्यात अडकला होता. मित्र दूर गेले, जे खरे होते तेही. कॉलेज सुटलं. घरात वाद वाढले. आई रडू लागली. वडिलांच्या चेहऱ्यावर निराशा दिसू लागली. एक दिवस आईने त्याच्या खोलीत लपवलेली औषधं पाहिली. ती थरथरत त्याच्याकडे आली. “हे काय आहे?” रोहित शांत राहिला. आईच्या डोळ्यातलं पाणी त्याला पाहवत नव्हतं पण त्याच्यात ती सवय सोडण्याची ताकदही उरली नव्हती. त्या दिवशी पहिल्यांदा त्याने स्वतःला मान्य केलं तो व्यसनाधीन झाला होता. व्यसनामुळे त्याचं शरीरच नाही तर मनही कमकुवत झालं होतं. तो रागीट झाला होता. लहान गोष्टींवर चिडचिड करायचा. स्वतःवरचं नियंत्रण हरवलं होतं.

एक दिवस तो बेशुद्ध अवस्थेत सापडला. गावात खळबळ उडाली. आई-वडील त्याला दवाखान्यात घेऊन गेले. डॉक्टरांनी शांतपणे सांगितलं, “जर आता बदल केला नाही तर उशीर होईल.”

त्या शब्दांनी रोहितच्या मनात काहीतरी हललं. तो पहिल्यांदा खरोखर घाबरला. ज्या व्यसनाने त्याला ‌‘मजबूत‌’ वाटायला लावलं होतं, त्यानेच त्याला सर्वात कमकुवत केलं होतं. पुनर्वसन केंद्रात जाण्याचा निर्णय सोपा नव्हता. सुरुवातीचे दिवस अत्यंत कठीण होते. शरीर ओरडत होतं. मन तुटत होतं पण त्या वेदनांमध्ये त्याला एक सत्य दिसू लागलं, व्यसन हे आनंदाचं साधन नाही तर आत्मविनाशाचा मार्ग आहे. आई रोज भेटायला यायची. तिच्या डोळ्यात आशा होती. वडील काही बोलत नसत पण त्यांच्या शांततेत माफी होती. हळूहळू रोहित बदलू लागला. त्याने पुन्हा स्वतःला शोधायला सुरुवात केली. महिने गेले. एक दिवस तो पुन्हा त्या वडाच्या झाडाखाली उभा होता पण यावेळी तो वेगळा होता. त्याच्या डोळ्यात स्पष्टता होती. चेहऱ्यावर शांतता होती. त्याने स्वतःला वचन दिलं तो आता त्या सावलीला परत येऊ देणार नाही. व्यसनाने त्याच्याकडून खूप काही हिरावलं होतं. वेळ, स्वप्नं, नातं, आत्मसन्मान! पण त्याने त्याला एक गोष्ट शिकवली जीवनातली खरी ताकद नशेत नसते तर स्वतःवर नियंत्रण ठेवण्यात असते. त्या दिवसानंतर रोहित गावातल्या तरुणांना सांगू लागला व्यसन सुरुवातीला मजा वाटतं पण शेवटी ते सगळं हिरावून घेतं. त्याची कथा आता इशारा बनली होती कारण व्यसन कधीच अचानक नष्ट करत नाही. ते हळूहळू, सावलीसारखं आयुष्य गिळतं! पण त्या सावलीतून बाहेर पडण्याचा मार्ग असतो जर माणूस स्वतःशी प्रामाणिक झाला तर!

-मयूर बागुल

साप्ताहिक चपराक २२ ते २८ जून २०२६

सर्जक | Sarjak

₹250.00₹187.50

Buy Now