मानवी अस्तित्वाचे तत्त्वज्ञान, निसर्गाची संवेदनशील दृष्टी आणि भावनांची वाट | Aarti Prabhu

26 एप्रिल 1976 रोजी मराठी साहित्यमनाचा एक अत्यंत संवेदनशील, तरल आणि अनुभवपर आवाज निवृत्त झाला, तो म्हणजे चिंतामणी त्र्यंबक खानोलकर यांचा, ज्यांना आपण ‌‘आरती प्रभू‌’ या नावाने ओळखतो. 26 एप्रिल 2026 रोजी त्यांच्या निधनाला 50 वर्षे पूर्ण झाली आहेत. त्यांच्या या 50 व्या पुण्यतिथीचा उल्लेख केवळ स्मृतिदिन न मानता, त्यांच्या लेखनाचे आजच्या काळात असलेले सांस्कृतिक आणि कलात्मक मूल्य समजून घेण्याचे एक निमित्त मानणे अधिक शोभणारे आहे.

चिंतामणी त्र्यंबक खानोलकर यांना मराठी साहित्यात एक बहुमुखी लेखक म्हणून ओळखले जाते पण गायक-रसिक, नागरिक आणि रेडिओ प्रेक्षक त्यांना ‌‘आरती प्रभू‌’ या नावाने ओळखतात. त्यांनी गद्यलेखनात आपले अस्तित्व चिंतामणी त्र्यंबक खानोलकर या नावाने ठेवले तर कविता आणि गीतलेखनात त्यांचा आत्मा ‌‘आरती प्रभू‌’ या नावाने व्यक्त झाला. या नावात ‌‘आरती‌’ म्हणजे भावनांचे आदर्श समर्पण आणि ‌‘प्रभू‌’ म्हणजे अनंत अनुभवाचा स्रोत असे दृष्टिकोन निर्माण होतात, जो त्यांच्या कवितेच्या भावपूर्ण आणि निसर्गवादी स्वरूपाशी अचूक जुळतो.

खानोलकर यांचा जन्म 8 मार्च 1930 रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील वेंगुर्ले तालुक्यातील बागलांची राई येथे झाला. लहानपणचे कोकणातील निसर्ग वातावरण, उथळपातळ नावगऱ्यांचा जीवनसंघर्ष आणि ग्रामीण जीवनाची ताजी भावनाचित्रे यांनी त्यांच्या डोळ्यांसमोर एक विशिष्ट दृष्टिकोन निर्माण केला. नंतर त्यांनी मराठी, तत्त्वज्ञान आणि साहित्यिक अध्ययनाचा अभ्यास केला, ज्यामुळे त्यांच्या काव्यात निसर्गवर्णनाबरोबरच अंतःस्फूर्त तत्त्वज्ञानात्मक विचार दिसून येतात. 26 एप्रिल 1976 रोजी मुंबईत त्यांच्या अकाली निधनाने मराठी साहित्याला एक गाभाळ झाले; पण त्यांच्या लिखाणातून उमलणारी भावपूर्ण तरलता आजही तेवढीच जिवंत आहे.

खानोलकर एक ‌‘संस्कृतिमूल्य‌’ आणि ‌‘रसिकाचे मनोरंजन‌’ या दोन्ही बाजूंना जुळणारे लेखक आहेत. त्यांच्या कवितासंग्रहांमध्ये ‌‘जोगवा‌’ (1959), ‌‘दिवेलागण‌’ (1962) आणि विशेषत्वाने ‌‘नक्षत्रांचे देणे‌’ (1975) या नावांचा समावेश होतो. ‌‘नक्षत्रांचे देणे‌’ या कवितासंग्रहासाठी त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार मरणोत्तर मिळाला, जो त्यांच्या लयमय कवितांच्या आंतरराष्ट्रीय गुणवत्तेचा आणि भारतीय भाषिक वातावरणातील वेगळ्या ओळखीचा पुरावा आहे.

त्याचबरोबर खानोलकर आजही मुख्यत्वे त्यांच्या  गीतलेखनामुळे लोकप्रिय आहेत. पंडित हृदयनाथ मंगेशकर यांनी त्यांच्या बाणात घेतलेली गीते आजच्या काळातही तेवढीच रसिकांच्या मनावर राज्य करतात.  

‌‘गेले द्यायचे राहूनी, तुझे नक्षत्रांचे देणे‌’

‌‘ये रे घना‌’

‌‘तू तेव्हा तशी‌’

या गीतांच्या ओळींमध्ये वेदना, विरह, आत्मसंभ्रम आणि निसर्गाचे अल्पशब्दी वर्णन त्यांच्या लेखनाचा ठसा दाखवतात. रेडिओ, टीव्ही, सिनेमा आणि साहित्याच्या विद्यार्थी वर्गांपर्यंत ही गीते अनुवादस्वरूपातही वापरली जातात.

खानोलकर फक्त कवी आणि गीतकार नव्हते; ते एक कथाकार, कादंबरीकार आणि नाटककार म्हणूनही समकालीन आणि नंतरच्या पिढीच्या कलेला प्रभावित करणारे लेखक होते.  

कथासंग्रह : सनई (1964), राखी पाखरू (1971), चाफा आणि देवाची आई (1975) यामध्ये त्यांच्या पात्रांच्या मानसिक स्थितीचे नेमके आणि निर्विकार आकलन दिसून येते.  

कादंबऱ्या : कोंडुरा, त्रिशंकु, गणुराय आणि चानी, पाषाण पालवी, अजगर, पिशाच्च यासारख्या नावांनी त्यांची कथा नि ककल्पना ओळखली जाते. या कादंबऱ्यांवर तेलुगू, हिंदी आणि मराठी चित्रपट, नाटक आणि टेलिव्हिजन अडॅप्टेशन झाले आहेत, त्यामुळे त्यांच्या कथाकल्पनेचा दृश्यसंस्कृतीवरही ठसा आहे.

त्यांच्या नाटकलेखनासाठी त्यांना ‌‘संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (1976) मिळाला, जो त्यांच्या रंगमंचीय वाक्यरचनेला आणि त्यांच्या नाटकांच्या सामाजिक, तात्त्विक आधाराला दिलेले गुण प्रमाण आहे. एक शून्य बाजीराव, अजब न्याय वर्तुळाचा, सगेसोयरे यासारखी नाटके आजही रंगमंचावर आणि वाचासाहित्यात उल्लेखली जातात.

2026 च्या वेगवान, तंत्रज्ञाननिर्भर आणि शब्दकमी असलेल्या जगात खानोलकरांच्या लेखनाचा असा प्रभाव का टिकून आहे, हे प्रश्न वाचकांना उद्भवतात. उत्तर साधे आहे : त्यांच्या शब्दांमध्ये असलेले मानवी अस्तित्वाचे तत्त्वज्ञान, निसर्गाची संवेदनशील दृष्टी आणि भावनांची अतिशय निर्भ्रम व्यक्तिमुखी वाटच त्यांनी दाखविली आहे.

- शिरीष चिटणीस

सातारा

प्रसिद्धी - साप्ताहिक चपराक २७ एप्रिल ते ३ मे २०२६