.jpg)
बैंया ना धरो
“बैयाँ ना धरो ओ बलमा” ही रचना ऐकताना प्रथम क्षणीच तिच्या लयीने आणि पुनरुक्तीने मनात ठसा उमटतो. हा ठसा केवळ श्रवणसौंदर्यापुरता मर्यादित राहत नाही, तर हळूहळू स्त्रीमनाच्या आतल्या भावविश्वात नेऊन सोडतो. प्रेम, आकर्षण, लाज, आर्तता आणि स्वाभिमान यांचा अतिशय नाजूक गुंता या गीतात उलगडत जातो. म्हणूनच ही रचना फक्त एक लोकगीत किंवा ठुमरी राहत नाही; ती स्त्रीच्या आत्मभानाची सूक्ष्म अभिव्यक्ती बनते.
गीताच्या केंद्रस्थानी आहे तो एक स्पष्ट, पण संयत नकार “बैयाँ ना धरो ओ बलमा”. हा नकार प्रेम नाकारणारा नाही, तर अधिकार गाजवणाऱ्या स्पर्शाला घातलेली मर्यादा आहे. प्रिय व्यक्ती जवळची आहे, तिच्याविषयी ओढ आहे, पण त्या ओढीत स्वतःचे अस्तित्व विरघळून जाऊ नये, ही काळजी या ओळींतून व्यक्त होते. म्हणूनच हा नकार कठोर नाही; तो कोमल आहे, पण ठाम आहे. जणू प्रेमातही स्वतःची जागा राखून ठेवण्याचा तो आग्रह आहे.
चुनरी, चूड्या, झनकार अशा प्रतिमांमधून स्त्रीचे सौंदर्य उलगडत जाते. ती सजलेली आहे, तिच्या हालचालींनी झंकार उठते, वातावरण भारावून जाते. पण हे सारे अलंकार केवळ बाह्य शोभेपुरते नाहीत. त्यामागे एक जाणीव आहे. मी सुंदर आहे, मोहक आहे, पण त्यामुळे कुणालाही माझ्यावर हक्क मिळत नाही. सौंदर्य आणि स्वातंत्र्य यांची ही सांगड या गीतात फार सहजपणे व्यक्त होते.
“मोहे छोडो हाय सजना” या ओळीतली आर्तता क्षणिक दुर्बलतेसारखी वाटली, तरी लगेचच “दीया सीस उठाए सजना” या ओळीतून आत्मसन्मान डोकावतो. ती डोळ्यांत डोळे घालून पाहते, नजरेचा सामना करते. इथे लाज आहे, पण लाचारी नाही. प्रेमात बुडून जाण्याऐवजी स्वतःला सावरून उभे राहण्याची ही वृत्ती गीताला वेगळी उंची देते.
“मैं तो आप बहकी, चलूँ जैसे महकी, चमेलिया की डार” या प्रतिमेतून स्त्रीचे नाजूक, सुगंधी अस्तित्व समोर येते. ती बहकते, तिच्या हालचालींना गंध आहे, पण तरीही ती स्वतंत्र आहे. चामेल्याच्या फांदीसारखी हलणारी, सुगंध पसरवणारी, पण मुळांशी घट्ट जोडलेली. ही उपमा स्त्रीच्या भावविश्वाचे सुंदर रूपक बनते.
रसदृष्ट्या पाहता या गीतात शृंगार रस प्रधान असला, तरी तो केवळ देहकेंद्रित नाही. त्यात स्वाभिमानाचा, आत्मभानाचा सूक्ष्म पदर आहे. त्यामुळे हा शृंगार परिपक्व वाटतो. प्रेमात सन्मान हवा, ओढीत समजूत हवी, आणि जवळकीत स्वेच्छा हवी ही मूल्ये या रचनेतून सहजपणे व्यक्त होतात.
एकूणच “बैयाँ ना धरो ओ बलमा” हे गीत स्त्रीच्या सौंदर्याचे, भावनांचे आणि स्वातंत्र्याचे संतुलित दर्शन घडवते. प्रेम नाकारणे हा त्याचा हेतू नाही; प्रेमाला मर्यादा, सन्मान आणि संवेदनशीलतेची चौकट देणे हा त्याचा गाभा आहे. म्हणूनच ही रचना काळाच्या पलीकडे जाऊन आजही तितकीच अर्थपूर्ण वाटते, कारण ती प्रेमाबरोबरच स्वतःची ओळख जपण्याची आठवण करून देते.
- रमा जाधव
8007997223
प्रसिद्धी : साप्ताहिक चपराक ३० मार्च ते ५ एप्रिल २०२६
Comments