कई बार यूं भी देखा है

हे गीत ऐकताना मन एखाद्या जुनाट वाड्यात शिरल्यासारखं होतं. दरवाजे उघडे असतात पण आत नेमकं काय आहे, याचा थांग लागत नाही. मुकेश यांचा आवाज त्या वाड्यातल्या अंधाऱ्या ओसरीवरून अलगद फिरतो आणि योगेश यांचे शब्द जणू भिंतींवर कोरलेले जुनाट शिलालेख भासतात. सलील चौधरी यांचं संगीत या साऱ्या अनुभवाला एक धूसर, स्वप्नाळू किनार देतं.

या गीतातलं ‌‘मन‌’ हे सरळसोट, साधं अस्तित्व नाही; ते एखाद्या वाऱ्याने हलणाऱ्या दिव्याच्या ज्योतीसारखं आहे. क्षणभर उजळणारं आणि लगेचच अंधारात विरणारं. ‌‘मन की सीमा रेखा‌’ ही कल्पना जणू एखाद्या वाळवंटात आखलेली रेषा आहे; क्षणात वाऱ्याने पुसली जाणारी. मनाला सीमा असावी, असं आपण मानतो; पण ती सीमा कुठे आहे, हेच ठरवता येत नाही. म्हणूनच ते ‌‘अन्जानी प्यास‌’ आणि ‌‘अन्जानी आस‌’ यांच्या मागे धावत राहतं. जणू एखाद्या मृगजळाच्या मागे भटकणारा प्रवासी.

जीवनाच्या वाटा या गीतात केवळ प्रवास नाहीत; त्या एखाद्या गूढ अरण्यासारख्या आहेत. ‌‘राहों में जो खिले हैं फूल‌’ ही फुलं साधी फुलं नाहीत; ती क्षणांची, नात्यांची, आठवणींची धूसर छाया आहेत. प्रत्येक फूल आपल्याला हाक देतं पण कोणतं फूल आपल्या मनात साठवावं, हे ठरवताना मन अधिकच गोंधळून जातं कारण प्रत्येक फुलामागे एक वेगळी कथा आहे, अर्धवट, अपूर्ण आणि कधीच पूर्ण न होणारी.

‌‘जानूँ न उलझन ये जानूँ न‌’ या ओळींतून मनाची जी अवस्था व्यक्त होते, ती केवळ गोंधळ नाही; ती एक अस्तित्वाची छाया आहे. माणूस स्वतःलाच ओळखू शकत नाही, ही जाणीव इथे ठसठशीतपणे जाणवते. ‌‘किसको मीत बनाऊँ, किसकी प्रीत भुलाऊँ‌’ हा प्रश्न जणू दोन वाटांवर उभ्या असलेल्या प्रवाशाचा नाही; तो अशा माणसाचा आहे, ज्याला वाटाच सापडत नाहीत.

या गीतात कुठेही ठोस उत्तरं नाहीत. उलट, प्रत्येक ओळ एक नवीन प्रश्न निर्माण करते. कदाचित, हीच या गीताची खरी ताकद आहे कारण मनाचं स्वरूपच असं आहे. ते उत्तरांपेक्षा प्रश्नांमध्येच अधिक जगतं.

शेवटी, हे गीत म्हणजे एखाद्या धूसर स्वप्नासारखं आहे. जागं झाल्यावर ज्याचा अर्थ लागत नाही पण त्याची भावना मात्र दीर्घकाळ मनात रेंगाळत राहते आणि कदाचित त्या न उमजणाऱ्या भावनेतच त्याचं खरं सौंदर्य दडलं आहे.

- रमा जाधव

+91 8007997223