घटस्फोटाचे वाढते प्रमाण

पुण्यातल्या पिंपरी-चिंचवड परिसरातल्या एका साध्या सोसायटीत अनिकेत आणि मानसीचं घर होतं. दोन खोल्यांचा तो फ्लॅट, छोटाशी बाल्कनी, भिंतींवर लावलेले लग्नाच्या फोटोंचे फ्रेम्स आणि कोपऱ्यात ठेवलेलं एकत्र घेतलेलं छोटंसं शोपीस. बाहेरून पाहिलं तर सगळं परिपूर्ण वाटावं असंच पण त्या घरात आता शांतता होती. बोलणं होतं पण संवाद नव्हता. सहवास होता पण जवळीक नव्हती. लग्नाला पाच वर्षे झाली होती. सुरुवातीला सगळं स्वप्नासारखं होतं. कॉलेजमध्ये झालेली ओळख, मैत्री, प्रेम आणि मग घरच्यांच्या संमतीने लग्न. दोघेही नोकरी करत होते. एकत्र स्वप्नं पाहत होते. घर, कार, परदेशात फिरणं पण हळूहळू आयुष्य बदलू लागलं. नोकरीच्या जबाबदाऱ्या वाढल्या. कामाचे तास वाढले. थकवा वाढला आणि त्याचसोबत अपेक्षाही.

“तू मला वेळ देत नाहीस,” मानसी अनेकदा म्हणायची.

“मी हे सगळं आपल्यासाठीच तर करतोय!” अनिकेत उत्तर द्यायचा.

त्यांचं बोलणं वादात बदलायचं आणि वाद शांततेत. मानसीला वाटायचं अनिकेत बदलला आहे. आधीसारखा काळजी घेणारा राहिला नाही. अनिकेतला वाटायचं मानसी समजून घेत नाही. दोघेही बरोबर होते आणि दोघेही चुकीचे. त्यांच्या आयुष्यात सोशल मीडियानेही आपलं स्थान घेतलं होतं. इतरांच्या परिपूर्ण आयुष्याच्या पोस्ट्स पाहून मानसीला वाटायचं आपलं असं का नाही? अनिकेतला वाटायचं आपण इतकं वाईटही नाही पण तुलना ही नात्याची शांत शत्रू ठरते. एक दिवस छोट्याशा गोष्टीवरून मोठा वाद झाला. विषय काही विशेष नव्हता. घरकामाचा. “सगळं माझ्यावरच का?” मानसीचा आवाज थरथरत होता.

“मी बाहेर काम करतो, ते कमी आहे का?” अनिकेत चिडून म्हणाला. त्या रात्री त्यांनी एकमेकांशी बोलणं बंद केलं. पुढच्या काही महिन्यांत हे वारंवार घडू लागलं. संवाद कमी होत गेला, आरोप वाढत गेले. एक दिवस मानसीने शांतपणे सांगितलं, “आपण काउन्सेलिंगला जाऊया.”

अनिकेतने लगेच उत्तर दिलं, “आपण इतके वाईट नाही!”

पण काही महिन्यांनंतर परिस्थिती इतकी बिघडली की त्यांनी काउन्सेलिंगला जाण्याचा निर्णय घेतला. काउन्सेलरने त्यांना विचारलं, “तुम्ही शेवटचं एकमेकांशी मनापासून कधी बोललात?”

दोघेही शांत झाले. त्यांना आठवत नव्हतं. हळूहळू चर्चेतून अनेक गोष्टी बाहेर आल्या. न बोललेली नाराजी, अपूर्ण अपेक्षा, स्वाभिमान, अहंकार आणि थकवा. मानसी म्हणाली, “मला जोडीदार हवा होता, स्पर्धक नाही.”

अनिकेत म्हणाला, “मला साथीदार हवा होता, परीक्षक नाही.”

काही सत्रांनंतरही फरक फारसा पडला नाही; कारण प्रश्न फक्त वादांचा नव्हता तो दृष्टिकोनाचा होता. दोघांनाही स्वतःचं स्वातंत्र्य हवं होतं. स्वतःची ओळख टिकवायची होती. एक दिवस त्यांनी शांतपणे निर्णय घेतला वेगळं होण्याचा. घटस्फोटाचा अर्ज भरताना त्यांच्या हातात थरथर होती पण डोळ्यांत अश्रू नव्हते. कदाचित ते आधीच संपले होते. घरच्यांना धक्का बसला.

“इतक्या लवकर हार मानलीत?” मानसीच्या आईने विचारलं.

“आम्ही हार मानली नाही, आई,” ती म्हणाली. “आम्ही स्वतःला वाचवत आहोत.”

समाजात कुजबुज सुरू झाली. “आजकालची मुलं! सहनशीलता नाही. करिअर महत्त्वाचं, नातं नाही” पण कोणीही त्यांच्या नात्यातील शांत ताण पाहिला नव्हता. घटस्फोटानंतर दोघेही वेगळ्या वाटांनी चालू लागले. मानसीने स्वतःवर लक्ष केंद्रित केलं. नवीन कोर्स, नवीन छंद, नवीन मित्र. अनिकेतनेही स्वतःला वेळ दिला. प्रवास, वाचन, आत्मचिंतन. एका दिवशी एका कॉमन मित्राच्या लग्नात ते पुन्हा भेटले. औपचारिक हसू, थोडक्यात संवाद.

“तू ठीक आहेस?” अनिकेतने विचारलं.

“हो,” मानसी म्हणाली.

“तू?”

“मीही.”

त्या क्षणी कोणताही राग नव्हता, फक्त स्वीकार होता. तेव्हा मानसी म्हणाली, “आपण अपयशी ठरलो का?” अनिकेत थोडा विचार करून म्हणाला, “कदाचित नाही. आपण प्रयत्न केला पण आपण बदललो आणि ते मान्य केलं.”

त्या रात्री घरी परतताना दोघांनाही जाणवलं घटस्फोट हा फक्त नात्याचा शेवट नसतो; तो अनेकदा स्वतःला समजून घेण्याची सुरुवात असतो पण त्याचवेळी हा प्रश्नही उभा राहतो, नाती इतक्या सहज का तुटू लागली आहेत? स्वातंत्र्य वाढलं आहे, अपेक्षा वाढल्या आहेत पण सहनशीलता कमी झाली आहे का? की आपण आता दु:ख सहन करण्यापेक्षा वेगळं होणं निवडतो? कदाचित उत्तर दोन्हीमध्ये आहे. घटस्फोटाचं वाढतं प्रमाण हे फक्त नात्यांच्या कमकुवतपणाचं लक्षण नाही; ते बदलत्या समाजाचं प्रतिबिंब आहे. जिथे व्यक्तिमत्त्वाला महत्त्व आहे पण नात्यांना समजून घेण्याची कला अजून शिकायची आहे. रात्रीच्या शांततेत, दोन वेगळ्या घरांत बसून अनिकेत आणि मानसी वेगवेगळ्या आयुष्यांचा विचार करत होते. त्यांच्या वाटा वेगळ्या झाल्या होत्या पण प्रश्न अजूनही तोच होता. नातं टिकवणं अधिक कठीण आहे, की स्वतःला हरवणं?

- मयूर बागुल

प्रसिद्धी - साप्ताहिक चपराक ८ ते १४ जून २९०२६