एकल पालकांचे जीवन

संध्याकाळचे साडेसहा वाजले होते. पिंपळाच्या झाडामागे मावळणारा सूर्य आकाशात केशरी रंग उधळत होता आणि स्वाती अजूनही स्वयंपाकघरात उभी होती. गॅसवरची भाजी मंद आचेवर शिजत होती पण तिच्या मनात मात्र विचारांची वादळं उसळत होती. दहा वर्षांचा अथर्व अभ्यासाच्या टेबलावर बसून गृहपाठ करत होता. घरात एक प्रकारची शांतता होती पण ती सुखद नव्हती, ती जबाबदाऱ्यांनी भरलेली होती. स्वाती एकल पालक होती. पाच वर्षांपूर्वी झालेल्या अपघातात तिच्या पतीचा मृत्यू झाला आणि तिचं आयुष्य अक्षरशः दोन भागांत विभागलं गेलं आधी आणि नंतर आधीचं आयुष्य स्वप्नासारखं होतं.

छोटंसं पण आनंदी कुटुंब, सुट्ट्यांच्या दिवशी फिरायला जाणं, अथर्वच्या शाळेतील छोट्या-छोट्या कार्यक्रमांना एकत्र हजेरी लावणं आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे जबाबदाऱ्या वाटून घेणारा सोबती! पण नंतर? नंतर सगळं बदललं. पहिल्या काही महिन्यांत स्वातीला काहीच समजत नव्हतं. लोक येत, सांत्वन करत, जात! पण तिच्या आयुष्यातून जो गेला होता, तो परत येणार नव्हता. अथर्वला बघितलं की तिचं मन तुटायचं. तो सतत एकच प्रश्न विचारायचा, “आई, बाबा कधी येणार?”

ती हसून म्हणायची, “बाबा ताऱ्यांमध्ये गेलेत रे! आपल्याकडे पाहत आहेत!” पण रात्री उशी भिजेपर्यंत रडताना तिला माहीत होतं हे उत्तर त्याच्यासाठी आहे, तिच्यासाठी नाही. काळ पुढे सरकत गेला. नातेवाईकांनी सुरुवातीला मदत केली पण प्रत्येकाचं आयुष्य वेगळं होतं. शेवटी स्वातीला स्वतःच उभं राहायचं होतं. तिने पुन्हा नोकरी सुरू केली. सकाळी अथर्वला शाळेत सोडणं, ऑफिसला जाणं, परत येताना बाजारहाट करणं, घरी येऊन स्वयंपाक, अभ्यास, घरकाम दिवस कधी सुरू व्हायचा आणि कधी संपायचा ते तिला कळायचंच नाही. एकदा ऑफिसमधून उशिरा परत येताना तिला शेजारच्या मीनाताई भेटल्या. “स्वाती, इतकी दमलेली दिसतेस. एकटीने सगळं कसं सांभाळतेस गं?”

स्वाती हलकंसं हसली. सांभाळायचं असतं म्हणून सांभाळते. त्या रात्री मात्र ती खूप विचारात पडली. खरंच, ती सांभाळत होती का, की फक्त निभावत होती? अथर्व मोठा होत होता. त्याच्या प्रश्नांमध्ये आता निरागसतेऐवजी समजूतदारपणा दिसू लागला होता. एकदा तो म्हणाला, “आई, तू रोज एवढं काम करतेस, थकतेस ना?”

ती म्हणाली, “हो थकते पण तू आहेस ना, म्हणून सगळं सोपं वाटतं.”

त्या दिवशी अथर्वने तिच्या हातावर हात ठेवला आणि म्हणाला, “मी मोठा झाल्यावर तुझ्यासाठी मोठं घर घेणार.”

त्या एका वाक्याने तिच्या आयुष्याला अर्थ मिळाला पण एकल पालकाचं आयुष्य केवळ भावनिक नव्हतं; सामाजिक आव्हानांनीही भरलेलं होतं. समाज अजूनही प्रश्न विचारत होता. “पुन्हा लग्न का करत नाहीस? मुलाच्या भविष्यासाठी विचार कर. एकटी स्त्रीला आयुष्य सोपं नसतं.”

काही जण सहानुभूती दाखवत होते तर काही जण कुतूहलाने बघत होते. स्वातीने मात्र ठरवलं होतं तिचं आयुष्य कोणाच्या अपेक्षांनुसार नाही तर तिच्या आणि अथर्वच्या गरजांनुसार चालणार! एकदा शाळेत पालकसभेला गेल्यावर तिला एक विचित्र अनुभव आला. सर्वत्र आई-बाबा एकत्र आले होते. ती मात्र एकटी होती. शिक्षिका म्हणाल्या, “अथर्व खूप हुशार आहे पण कधी कधी शांत राहतो.”

घरी येताना ती विचार करत होती तिच्या मुलाच्या शांततेत काय दडलं आहे? त्या रात्री तिने अथर्वला विचारलं, “शाळेत काही प्रॉब्लेम आहे का?”

तो थोडा वेळ गप्प राहिला आणि मग म्हणाला, “मित्र विचारतात तुझ्या बाबांचं नाव का कोणी घेत नाही?”

स्वातीचं हृदय पिळवटलं. ती म्हणाली, “बाबा नसले तरी त्यांचं प्रेम आहे ना आपल्यासोबत!”

तो मान डोलावून पुन्हा अभ्यासाला लागला. त्या क्षणी स्वातीला जाणवलं ती फक्त आई नाही, ती वडीलही आहे. तीच आधार आहे, तीच छाया आहे. काळ पुढे जात होता. स्वातीने तिच्या आयुष्याचा नवा अर्थ शोधायला सुरुवात केली. तिने फक्त जगणं नाही तर जगायला शिकायला सुरुवात केली. रविवारी ती अथर्वसोबत फिरायला जाऊ लागली. कधी बागेत, कधी पुस्तक प्रदर्शनात, कधी चित्रपटाला. घरात पुन्हा हसू येऊ लागलं. एकदा अथर्व म्हणाला, “आई, आपण दोघंच का असतो नेहमी?”

ती थोडी थांबली “कारण आपली छोटं पण मजबूत टीम आहे.”

तो हसला. “आपण सुपरहिरो टीम आहोत का?”

तिनेही हसत उत्तर दिलं, “हो! तू कॅप्टन आणि मी को-पायलट.”

त्या दिवसापासून अथर्वला त्यांचं आयुष्य वेगळं वाटेनासं झालं. त्याला ते खास वाटू लागलं. एकल पालकाचं आयुष्य म्हणजे सततच्या लढाया आर्थिक, भावनिक, सामाजिक! पण त्याचबरोबर ते नव्या नात्यांची, नव्या ताकदीची ओळखही करून देतं. स्वातीने शिकलेलं होतं आयुष्य पूर्ण असण्यासाठी दोन व्यक्तिंची गरज नसते. कधी कधी एक व्यक्तिही दोन भूमिका निभावू शकते. अथर्वच्या वाढदिवशी त्यांनी छोटंसं सेलिब्रेशन केलं. केक कापताना अथर्व म्हणाला, “आई, माझं कुटुंब छोटं आहे पण बेस्ट आहे.”

स्वातीच्या डोळ्यांत पाणी आलं. त्या क्षणी तिला जाणवलं तिचं आयुष्य अर्धं नाही, ते पूर्ण आहे; कारण ते प्रेमाने भरलेलं आहे. एकल पालक असणं म्हणजे रिकामेपण नव्हे; ते म्हणजे स्वतःमध्ये दोन व्यक्तिंची ताकद शोधणं. रात्र झाली होती. अथर्व झोपला होता. स्वाती बाल्कनीत उभी राहून आकाशाकडे पाहत होती. ताऱ्यांमध्ये तिला अजूनही त्याचा चेहरा दिसायचा. ती हळूच म्हणाली, “तू नसला तरी आम्ही ठीक आहोत कारण तू दिलेली ताकद अजून आहे.”

वाऱ्याची झुळूक आली. जणू उत्तर मिळालं. स्वाती हसली. आता ती एकटी नव्हती. ती आई होती. ती वडील होती. ती संपूर्ण आकाशाची सावली होती.

- मयूर बागुल

+91 90962 10669

साप्ताहिक चपराक १५ ते २१ जून २०२६