उत्कर्ष

नव्या सोसायटीत मनासारखे घर मिळाल्याने आम्ही दोघेही खूश होतो. घरात आवश्यक असलेले फर्निचर करणे सुरू होते. दोन महिन्यांत कामे उरकली आणि धुमधडाक्यात वास्तुशांती केली.

इथे राहायला आल्यावर एक अनोखी ऊर्जा अंगात संचारल्यासारखे वाटत होते. आयुष्यात प्रथमच सगळ्या गोष्टी मनासारख्या घडत होत्या त्यामुळे आमचा आनंद द्विगुणीत होत होता आणि तो आनंद नाही म्हटलं तरी आम्हा दोघांच्या वागण्या बोलण्यात जाणवत होता. मधल्या काळात ज्यांची समोरासमोर भेट झाली नव्हती असे लोक भेटल्यावर त्यांच्याकडून आम्हाला एक वाक्य हमखास ऐकायला मिळत होते,

“तुम्हा दोघांना रिटायरमेंट आणि नवे घर चांगलेच मानवले आहे बरं का!”

ते ऐकून छान वाटत होते; पण एक दिवस मात्र आमच्या या आनंदी आयुष्यात वादळ उठले. झाले असे की, एक दिवस आमच्या खालच्या मजल्यावर बंद असलेल्या घरात कुणीतरी राहायला आले.

आता तुम्ही म्हणाल यात विशेष काय? ज्याचे कुणाचे ते घर असेल तो राहायला आला असेल किंवा त्याने भाडेकरू ठेवला असेल!

हो बरोबर... मला आमच्या खाली कुणी तरी राहायला आले याचा आनंदच झाला. माझ्या खिडकीतून खालची बाल्कनी व्यवस्थित दिसते त्यामुळे सकाळी उठल्या उठल्या मी तिकडे नजर मारली तर माझ्या नजरेचे स्वागत त्या बाल्कनीत ओळीने मांडून ठेवलेल्या सात-आठ बियरच्या बाटल्यांनी केले!

त्या बाटल्या पाहून खाली राहायल्या आलेल्या, न पाहिलेल्या त्या व्यक्तिबद्दल थोडासा अंदाज आला; पण आपल्याला काही त्रास झाला नाही तर तो कोण आहे आणि तो काय खातो पितो याच्याशी मला काही घेणे देणे असायचे कारण नव्हते. मी दुर्लक्ष करुन माझ्या कामाला लागलो.

साधारण अर्धा तास गेला आणि खालच्या बालकनीतून स्पिकरचा प्रचंड मोठा आवाज यायला लागला. मी खिडकीतून खाली पाहिले तर कुठेलेसे पंजाबी गाणे फुल वॉल्युमवर लाऊन एक टी शर्ट बरमुडा घातलेला पंचवीशीचा तरुण हातातली बियरची बाटली नाचवत स्वतःही आडवा तिडवा नाचत होता!

त्या आवाजाने आधीच मी वैतागलेला होतो, त्यात हा मद्यधुंद तरुण नाचतोय हे पाहून मी वरुनच ओरडलो, “हॅलो आवाज कमी करा!”

आधी त्या तरुणाचे लक्ष दिले नाही; पण मी पुन्हा आवाज दिल्यावर त्याने वर पाहिले. नाचता नाचता त्याने हातवारे करत विचारले, “क्या?”

“अरे पहले आवाज कम करो, इधर लोग रहते है”

“क्यू?”

“क्यू क्या? आवाज से तकलीफ हो रही हैं, पहले वॉल्यूम कम करो”

“मेरा घर हैं, मै कुछ भी कर सकता हू। मै क्यू आवाज कम करू?”

त्याचे नाचणे आणि मग्रुरीत बोलणे चालूच होते.

आता मला त्याचा चांगलाच राग आला होता. मी त्याच्यावर  अजूनच जोरात ओरडलो, “तो तुम्हारे घर के अंदर आवाज आयेगा उतना ही आवाज रखो, बाकी लोगोंको क्यू तकलीफ दे रहे हो? स्पीकर घर के अंदर रखो, और आवाज कम करो.”

“मै नहीं करेगा, जो उखाडना हैं उखाडो!”

बाप रे, तो तर आवाज वाढवून माझ्यावर खेकसत होता. आता मात्र माझी सटकली होती. एकदा वाटले खाली जाऊन गचांडे पकडून त्याच्या कानाखाली वाजवावी; पण मग लक्षात आले अरे आपण आता त्रेसष्ट पार केले आहे! थोडे ज्येष्ठ नागरिकासारखे वागायला हवे!

मग मी सोसायटी व्हाट्स ऍप ग्रुपवर या घटनेबद्दल लिहिले. बिल्डिंग प्रतिनिधीलाही फोन करुन ही घटना सांगितली.

बहुतेक माझ्या वरच्या मजल्यावरच राहात असलेल्या बिल्डिंग प्रतिनिधीने माझे आणि त्याचे बोलणे ऐकले असावे कारण त्याने त्याच्या परदेशात असलेल्या फ्लॅट मालकाला लगेच फोन केला.

आणि काही क्षणातच स्पीकर बंद झाला.

मी निश्वास टाकला आणि झोपी गेलो.

सकाळी नेहमीप्रमाणे उठून फिरायला गेलो.

घरी येऊन दैनंदिन कामे करत असतानाच बेल वाजली.

दार उघडल्याबरोबर प्रथम बियरचा उग्र दर्प नाकात शिरला. बघितले तर समोर तो कालचा तरुण एकदम केविलवाणा चेहरा घेऊन उभा!

मी नाखुशीने त्याच्याकडे बघु लागलो. तो अचानक माझ्या पायावर झुकला. पाया पडून गयावया करत बोलू लागला, “सॉरी अंकल, मेरी वजह से आपको तकलीफ हूई.”

त्याचा तो अवतार बघून नाही म्हटलं तरी माझा अहम सुखावला. मला त्याची दया आली.

“आओ, अंदर आओ, बैठो” मी त्याला घरात बोलावले.

तो आत आला आणि सोफ्यावर बसला. “सॉरी अंकल फिरसे माफ करना. वो मै रातको बियर पिया था ना...”

“ठीक है.”

सुबह का भूला शाम को घर वापस आएँ तो उसे भूला नहीं कहते. कुठे तरी ऐकलेला डायलॉग आठवला आणि मनोमन त्याला माफ करुन टाकले!

सौ. ने त्याला पाणी आणून दिले, त्याने ते घेतले.

“नाम क्या हैं आपका?”

“उत्कर्ष.”

“अच्छा नाम है!” मी त्याला थोडा हरभऱ्याचा झाडावर चढवला. तो अजूनच बुजला.

काल माझ्याशी नशेत मजुरीने बोलणारा तो तरुण - उत्कर्ष आता माझ्या समोरच्या सोफ्यावर बसला होता.

डोळ्यावर जाड भिंगाचा चष्मा, अंगावर फिकट्या पिवळट कलरचा चुरगळलेला टी शर्ट, मुळचा हिरवा कलर असलेली पण आता विटलेली बर्मुडा, चेहऱ्यावर बावळटपणाची झाक असलेला उत्कर्ष माझ्यासमोर बसून पाणी पीत होता.

“उत्कर्ष... तुम्हारा नाम तो बढ़िया है, फिर ऐसा बिगाडा क्यूं है भाई?”

काल त्याने केलेला उद्धटपणा अजून माझ्या डोक्यातून गेलेला नव्हता.

“अंकल सॉरी बोला ना मै. कभी कभी बियर पिया तो होता है गलती!”

“वैसे आप क्या पढ़े हैं? क्या करते हो?”

“मैंने इंजीनियरिंग की है…”

उत्कर्ष इंजिनियर होता, बायजुस कंपनीत काम करतोय म्हणाला.

मी प्रश्न विचारत होतो आणि तो उत्तरे देत होता.

त्याचे वडील अमरावतीला सावकारी करायचे. प्रचंड पैसा ठेवून ते अकाली वारले होते. माझ्या खालच्या मजल्यावर असलेला फ्लॅट त्याच्या विवाहित बहिणीचा होता, जी सध्या अमेरिकेत आयटी कंपनीत काम करत होती. आपल्या वयस्कर आईला घेऊन उत्कर्ष इथे राहायला आला होता. लवकरच तोही अमेरिकेला जायची स्वप्ने तो बघत होता.

काल मला झालेल्या त्रासाबद्दल पुन्हा पुन्हा माफी मागून तो निघाला.

एकंदरीत उत्कर्ष ‌‘बडे बाप की बिगडी हुई औलाद‌’ होती तर!

‌‘ठीक आहे त्याने माफी मागितली आहे, आपल्याला यापुढे त्रास झाला नाही म्हणजे झाले‌’ असा मी विचार करतच होतो पण जाता जाता त्याने एक बॉम्ब टाकलाच. “अंकल कल मेरा बर्थडे है, रात को मेरे फ्रेंड्स आनेवाले है, तो थोड़ा हंगामा हो सकता है, गाना बजाना भी होगा, आपको परेशानी होगी, मेरा बर्थडे है तो पार्टी तो होगी ही!”

बाप रे, उत्कर्ष आज रात्रीसुद्धा त्रास देणार तर!

“आवाज कम रखो, दुसरे को परेशान मत करो. ये सोसायटी है” मी त्यातल्या त्यात होणाऱ्या संभाव्य त्रासातून सुटका करून घेण्याचा प्रयत्न करत होतो!

मी माझे समाधान जरी करून घेत असलो तरी आज रात्री समोर काय वाढून ठेवले आहे या बाबतीत साशंक झालो होतो. कुणाशी तरी या विषयावर बोलायला हवे म्हणून बिल्डिंग प्रतिनिधीला कॉल केला. आयटी इंजिनिअर असलेल्या बिल्डिंग प्रतिनिधीने माझा फोन घेतला नाही.

तशीही अजून त्याची आणि माझी फारशी ओळख नव्हती.

पोलिसात तक्रार करण्याचा एक मार्ग होता पण त्याशिवाय अजून काय काय करता येईल यावर विचार करत असतानाच माझा फोन वाजला.

“काय म्हणताय काका?”

बिल्डिंग प्रतिनिधींचा कॉल होता.

उत्कर्षचे काय करायचे यावर आम्ही चर्चा केली.

‌‘रात्री त्रास झाला तर उत्कर्षला दम देऊन सोसायटीच्या बाहेर काढूया‌’ असे आश्वासन त्याने दिले.

संध्याकाळ झाली. मी वरून त्याच्या बाल्कनीत नजर ठेवून होतो. दिवसभरात चार-पाच बियरच्या रिकाम्या बाटल्या बाहेर येऊन पडल्या होत्या!

संध्याकाळी त्याच्याकडे कुणी मित्रमंडळी आल्याचे दिसत नव्हते तरीही मी झोपताना कानात घालण्यासाठी कापसाचे बोळे तयार ठेवले होते.

अकरा वाजेपर्यंत तरी कोणताही आवाज नव्हता. थोडे हायसे वाटले. आम्ही झोपायला गेलो. मध्यरात्री अचानक फुल व्हॉल्यूमवर स्पीकर सुरू झाला!

मी उठून खाली नजर मारली. उत्कर्ष हातात बाटली घेऊन एक एक घोट घशात ओतता ओतता आपल्याच धुंदीत नाचत होता! अख्खी बिल्डिंग हादरवणाऱ्या त्या आवाजाने माझ्यासारखेच इतर रहिवाशीही जागे झाले होते.

बिल्डिंग प्रतिनिधी आणि अजून दोघा तिघांनी त्याचा दरवाजा वाजवला पण तो जाम दाद देईना!

बिल्डिंग प्रतिनिधीने उत्कर्षच्या बहिणीला (जी अमेरिकेत होती) कॉल केला आणि दररोज होणाऱ्या या त्रासाबद्दल तिची बरीच कानउघडणी केली. हा प्रकार बंद झाला नाही तर पोलिसात तक्रार करण्याची धमकी दिली.

पंधरा वीस मिनिटे हा गोंधळ चालू होता. नंतर मात्र स्पीकर बंद झाला. बहिणीला फोन केल्यामुळे उत्कर्ष चांगलाच पिसाळला होता, बाल्कनीत येऊन तो बिल्डिंग प्रतिनिधीला शिव्या देऊ लागला.

अशा मूर्ख माणसाच्या नादी लागण्यात अर्थ नाही. उद्या यावर काहीतरी ठोस उपाय करायचे ठरवून जमलेले रहिवाशी पांगले. आम्ही दोघे कानात कापसाचे बोळे घालून आता झोपेची आराधना करू लागलो.

उत्कर्षने घातलेल्या गोंधळामुळे रात्री नीट झोप झाली नसल्याने दुसऱ्या दिवशी मी उशिराच उठलो. सकाळी आलेले वर्तमानपत्र  वाचायला घेणार होतो तेवढ्यात घराची बेल वाजली. डोकावून बघतो तर समोर उत्कर्ष उभा होता! त्याच्या हातात भला मोठा चॉकलेटचा बॉक्स होता.

मी थोडा नाराजीनंच दरवाजा उघडला. मी काही बोलण्यापूर्वीच उत्कर्ष सुरु झाला... “सॉरी अंकल, कल मी आपको मेरी वजह से तकलीफ हो गया, वो क्या है ना, कल मेरा बर्थडे था ना!”

आत येऊन तो माझ्या पायाशी झुकला.

खरं तर मला त्याचा खूप राग आला होता पण त्याचे ते केविलवाणे बोलणे ऐकून मी स्वतःवर नियंत्रण ठेवले.

या दुहेरी व्यक्तिमत्त्व असलेल्या तरुणाशी आपण नक्की कसे वागावे, तेच कळत नव्हते! रात्री नशेत असताना तो कशाचीच पर्वा करत नव्हता, उद्धटपणे वागत होता; मात्र दिवस उजाडताच शहाण्या मुलासारखा झालेल्या चुकीची कबुली देऊन माफी मागत होता. ‌‘याचे नाव ठेवताना त्याच्या आई-बापाने नक्कीच हा आपल्या खानदानाचे नाव उत्कर्षाला नेईल असा विचार केला असेल पण प्रत्यक्षात मात्र तो असे गुण उधळून आईवडिलांचे संस्कार पार धुळीला मिळवत होता!‌’

माझे विचारचक्र असे फिरत असताना तो माझ्याकडे बघत दिलगिरी व्यक्त करत होता.

“सच  में  माफ करना अंकल. कल भी आपको तकलीफ हो गया, लीजिए आप दोनों के लिये मेरी तरफ से छोटासा गिफ्ट!  ये मेरा आपके लिये बर्थडे गिफ्ट है.” माझ्या हातात डेअरी मिल्कचा तो जंबो बॉक्स ठेवत तो बोलला.

मी तिरक्या नजरेने त्याच्यावर डाफरलो. “मुझे नहीं चाहिये तुम्हारा गिफ्ट, वापस ले जाओ, एक तो रातभर तकलीफ देते हो, और सुबह आकर माफी मांगते हो, कैसा आदमी हो रे तुम?”

त्याचा चेहरा अजूनच केविलवाणा दिसायला लागला.

“अंकल, आजसे मैं बियर नहीं पिऊंगा. मैंने अपनी माँ को भी ये वचन दिया है. आपको भी वचन देता हूं... इसके बाद आप लोगों को बिलकुल तकलीफ नहीं होगी, मेरा विश्वास करो.”

तो गयावया करत बोलत होता! मला प्रश्न पडला होता.

‌‘रात्रीचा तो उच्छाद मांडणारा उत्कर्ष खरा, की सकाळी वाढदिवसाच्या निमित्ताने गिफ्ट घेऊन येऊन त्रास दिल्याबद्दल माफी मागणारा उत्कर्ष खरा?

उत्कर्ष जरी बिअर सोडल्याचे म्हणत होता तरी दोन दिवस दिलेल्या अनुभवाने माझा त्याच्यावर विश्वास बसत नव्हता.

मी परत त्याच्या हातात दिलेला चॉकलेटचा बॉक्स माझ्या घरातल्या डायनिंग टेबलवर ठेवून पुन्हा पुन्हा ‌‘सॉरी अंकल‌’ म्हणत उत्कर्ष निघून गेला.

व्यसन मुक्ती केंद्र चालवणाऱ्या तुषार नातू यांचे ‌‘नशा यात्रा‌’ आणि ‌‘बेवड्याची डायरी‌’ ही त्यांच्या स्वानुभवावर आधारित पुस्तके मी नुकतीच वाचलेली होती. त्यात त्यांनी लिहिले होते - ‌‘कोणताही व्यसनी माणूस आपले व्यसन सहजासहजी सोडत नाही. व्यसन म्हणजे एक प्रकारचा आजार आहे आणि व्यसनी माणूस आपल्या व्यसनासाठी काहीही करू शकतो. तो खोटे बोलू शकतो, चोरी करू शकतो, मारामारी करू शकतो, अगदी कोणत्याही थराला जाऊ शकतो...‌’

उत्कर्ष सुद्धा असाच मानसिकदृष्ट्या आजारी असल्याचे जाणवत होते. त्याला खरे तर मानसोपचाराची गरज होती पण या बाबतीत मी काहीच करू शकणार नव्हतो. सध्या तरी तो म्हणतो त्याप्रमाणे वागत आहे की नाही हे पाहणे, एवढेच माझ्या हातात होते. बिल्डींगमधले बाकी रहीवाशीही ‌‘परत आज त्रास दिला तर पोलिसांना बोलावून उत्कर्षला धडा शिकवण्याच्या‌’ निर्णयापर्यंत आले होते.

गेल्या दोन दिवसात आमच्या झोपेचे पार खोबरे झाले होते. आमच्या दैनंदिन शांत जीवनात हे छोटे वादळ पुढे किती दिवस चालणार होते काय माहीत! ‌‘आज काही तरी निर्णय घेऊन या उत्कर्ष प्रकरणाचा सोक्षमोक्ष लावायचाच‌’ असे मी मनाशी ठरवले होते.

रात्री झोपायला गेल्यावर आम्ही याचा स्पीकर कधी लागतो याची नकळत वाट पाहत होतो! काय विचित्र गोष्ट आहे ना? जी गोष्ट आम्हाला त्रास देत होती तीच गोष्ट घडण्याची मी चक्क वाट बघत होतो! त्या दिवशी खरोखरच उत्कर्ष शांत होता. रात्री उशीरापर्यंत त्याचा बिलकुल आवाज आला नाही. ही ब्याद सोसायटीतून निघून गेली असेल तर खूप बरे होईल असा टोकाचा विचार करत मध्यरात्री बाराच्या दरम्यान मी पायऱ्या उतरून खालच्या मजल्यावर गेलो. फ्लॅटच्या दरवाजाला कुलूप नव्हते. याचा अर्थ उत्कर्ष त्याच्या घरातच होता.

उरलेल्या रात्रीत तो अजून काय काय गोंधळ घालणार, याबद्दल एक प्रकारची भीती मनात ठेवूनच रात्री झोपायला गेलो. उशाशी आपत्कालीन व्यवस्था म्हणून कापसाचे बोळे मात्र तयार ठेवले होते!

आम्ही झोपायला गेलो. आज तरी झोपेचं खोबरं होऊ नये म्हणून प्रार्थना करून झोपी गेलो. गाढ झोपेत असताना अचानक कसलाशा आवाजाने झोप चाळवली गेली. डोळे चोळत उठून कानोसा घेतला. संपूर्ण बिल्डिंग दणाणून सोडणाऱ्या व्हॉल्यूममध्ये कुठल्या तरी पंजाबी गायकाच्या गाण्याच्या आवाजाने मी जागा झालो होतो. उत्कर्षचा उपद्रव चालू झालेला दिसत होता! आता स्वतःला फार त्रास करून घेण्याच्या फंदात न पडता मी उशाला ठेवलेले कापसाचे बोळे कानात सरकवले, तरीही  तो आवाज येतच होता. मी घड्याळात बघितलं, रात्रीचे दोन वाजले होते. त्या दणाणणाऱ्या आवाजाने बहुतेक सगळी बिल्डिंग आता जागी झाली होती. बिल्डिंगमधील बरेच रहिवासी हळूहळू वैतागत उत्कर्ष राहत होता त्या फ्लॅटसमोर जमा होऊ लागले होते.

सगळे मिळून त्याचा दरवाजा वाजवत होते. दरवाजावरची बेल बहुतेक त्याने बंदच केली असावी. उत्कर्ष आपल्या धुंदीत तोंडाने मोठ्या मोठ्या आवाजात ओरडत त्या कर्कश संगीतावर नाचत असावा कारण त्याचा आवाज बाहेरपर्यंत येत होता. जर त्याचा आवाज बाहेर येऊ शकत होता तर दरवाजा वाजवण्याचा आवाज त्याला नक्कीच जात असावा, तो मात्र जाम दाद देत नव्हता! तो दाद देत नाही हे पाहून महिलांनी व काही लोकांनी 100 नंबर डायल करून पोलिसांची मदत मागितली होती.

आमच्या बिल्डिंग प्रतिनिधीने उत्कर्षच्या अमेरिकेत असलेल्या बहिणीला फोन लावला आणि उत्कर्षला समजावण्यास सांगितले. तिने बहुधा लगेच उत्कर्षला फोन केला असावा कारण स्पीकर बंद करून उत्कर्ष फोनवर बोलण्याचा आवाज यायला लागला. दोन पोलीस हवालदारही तेथे आले. त्यांनीही दरवाजा वाजवला. खूप वेळाने एकदाचा दरवाजा उघडून उत्कर्ष बाहेर आला. त्याच्या हातात बिअरची बाटली होती. शिव्या देतच तो बाहेर आला. बाहेरची गर्दी आणि पोलीस बघून उत्कर्ष घाबरून आत जायला लागला पण पोलिसांनी त्याला बाहेर खेचले. आता उत्कर्ष केविलवाणा दिसायला लागला. पोलिसांनी त्याच्या बहिणीला फोन करायला लावला आणि तिची चांगलीच कानउघाडणी केली. पुन्हा लोकांना त्रास झाला तर उत्कर्षला अटक केली जाईल अशी धमकी दिली.

आधी उर्मटपणे बोलणारा उत्कर्ष आता जाग्यावर आला होता. काही रहिवासी त्याला मारायला धावत होते पण पोलिसांनी त्यांना थांबवले नाही तर आज उत्कर्षची काही खैर नव्हती! पोलिसांनी समजूत घातल्यानंतर रहिवासी आपल्या आपल्या घरी गेले. ती रात्र अशा गोंधळात संपली.

या उत्कर्ष प्रकरणाचा लवकर निकाल लागणे आवश्यक होते. दुसऱ्या दिवशी घरातल्या काही कामाच्या निमित्ताने मी खाली निघालो होतो, बाराव्या मजल्यावर लिफ्ट थांबली, लिफ्टमध्ये उत्कर्ष आला. आज तो जरा उत्साहात दिसत होता. कदाचित दाढी व अंघोळ केली असावी, शिवाय कालची नशाही पूर्ण उतरलेली दिसत होती.

मला समोर पाहून तो थोडासा बुजला. त्याच्यामुळे आमची रात्रीची झोप पार खराब झाली होती तरी मी आता त्याच्यावर चिडलो नव्हतो, उलट ‌‘वाट चुकलेला तरुण‌’ म्हणून मला त्याची काहीशी कीव वाटत होती. मी त्याला चिडवण्याच्या दृष्टीने म्हणालो, “उत्कर्ष कसा आहेस तू?”

“ठीक हूँ अंकल, आज बहुत काम करना है, कल मेरी सिस्टर बहुत दिन के बाद इंडिया आ रही है । उसके स्वागत के लिये सोसायटी में ढोल बजेगा, फूल बरसेंगे, नाचगाना होगा, मैंने पूरी तैयारी करी है।”

“अच्छा, कितने दिन के बाद आ रही हैं आप की सिस्टर?”

“पाच साल के बाद आ रही हैं, सिलेब्रेशन तो करना ही पडेगा, हैं ना अंकल?”

कालचा उत्कर्ष खरा की आजचा खरा?

मी विचार करत होतो. मी हसत मान डोलावली आणि मी लिफ्टमधून बाहेर पडलो. आता बहिणीच्या स्वागताच्या निमित्ताने उत्कर्ष इथे अजून काय काय गोंधळ घालणार होता काय माहिती!

फार विचार न करता उद्या काय काय बघायला मिळेल ते बघायचं! आत्ता मनाचा निर्णय झाला होता.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी उठल्यावर मी गॅलरीतून उत्कर्षचा अंदाज घेत होतो. मी पहिले की सकाळी उठून उत्कर्ष त्याच्या गॅलरीतला त्याने करून ठेवलेला पसारा आता आवरत होता. थोड्या वेळात कुणी तरी कामवाली मावशीही आता त्याच्या मदतीला आली होती. तिच्या मदतीने तो घर आवरत होता. उत्कर्ष कामवालीला देत असलेल्या सूचना मला माझ्या घरात ऐकू येत असल्याने मला घरात बसून खाली त्याच्याकडे काय चालले आहे याचा अंदाज येत होता.

उत्सुकता म्हणून सहज खाली मजल्यावर डोकावले तर उत्कर्षने दरवाज्याच्या बाहेर ओळीत मांडून ठेवलेल्या पंधरा-वीस बिअरच्या बाटल्या आणि घरातला जमा केलेला खूप सारा कचरा दरवाज्याच्या जवळ ठेवलेला दिसला.

उत्कर्ष कामवालीला सांगत होता, “दोपहर के पहले ये सब बोतल और कचरा लेकर जाना, मेरी दीदी कभी भी आ सकती है।”

काल उत्कर्ष मला भेटला तेव्हा जे सांगत होता त्यात तथ्य होते तर! खरंच त्याची दीदी अमेरिकेहून येणार होती. दिवसभर उत्कर्षची बहीण येणार असल्याने काही ना काही धावपळ चालू असल्याचे जाणवत होती. त्याचे सारखे सोसायटीच्या आत बाहेर येणे जाणे चालू असल्याचे दिसत होते.

नेहमी प्रमाणे संध्याकाळी आम्ही दोघे बाहेर फिरायला निघालो असताना दिसले की उत्कर्ष मस्त तयार होऊन गेटवर कुणाची तरी वाट बघत होता. तेव्हढ्यात एक रिक्षा आली आणि त्यात बसून तो कुठेतरी गेला. रात्री उशीरापर्यंत त्याच्या फ्लॅटचा लाईट बंदच होता. बहुधा तो त्या रात्री बाहेरच थांबला असावा. त्या रात्री खाली कसलीच हालचाल जाणवली नाही. तीन दिवसानंतर आम्हाला त्या रात्री शांत झोप लागली.

सकाळी उठून मी खाली अंदाज घेतला, बहुतेक उत्कर्ष अजूनही घरी आला नव्हता. या तीन दिवसात त्याची आई मला एकदाच दिसली होती. नंतर उत्कर्षने दोन रात्री घातलेला गोंधळ बघून बहुतेक ती निघून गेली असावी कारण त्याच्या घराला आज चक्क कुलूप घातलेले दिसत होते.

दोन-तीन दिवस उत्कर्षने घातलेल्या गोंधळामुळे असेल पण नकळत मन सतत खालच्या फ्लॅटमधील हालचालींचा मागोवा घेत होते. जणू आता मनाला तो चाळाच लागला होता! आश्चर्य म्हणजे तो दिवसही शांततेत पार पडला. रात्री कधी तरी उशीरा उत्कर्ष घरी परत आला असावा. सकाळी तो एक-दोन वेळा गॅलरीत येऊन गेल्याचे दिसले.

उत्कर्षमध्ये झालेला सकारात्मक बदल मला नक्कीच आतल्या आत सुखावत होता. ‌‘त्याने खरंच बियर पिणे सोडले असेल तर छानच होईल,‌’ असा विचार मनात आलेला असतानाच दुपारी चारच्या दरम्यान बाहेर सोसायटीच्या गेटवर जोरात ढोलबाजा वाजवल्याचा आवाज येऊ लागला आणि पावले आपोआप गॅलरीतून गेटवर काय चालले आहे ते बघण्यासाठी वळाली.

गेटच्या आतल्या बाजूला दोन ढोलवाले, एक ताशावाला आणि उत्कर्ष हातात एक मोठी पॉलिथिन बॅग घेऊन कुणाची तरी वाट बघत उभा असलेला दिसत होते. ढोलवाले बहुतेक त्यांच्या वाद्यांची वाजवून ट्रायल घेत होते.

तेवढ्यात गेटवर एक कॅब आली आणि थांबली. उत्कर्ष ढोलवाल्यांना वाजवायचा इशारा करत तिकडे धावला. ढोलीबाजा जोरात वाजायला लागला. त्या कॅबमधून एक तरुणी उतरली. उत्कर्ष तिच्या पाया पडला आणि हातातल्या बॅगेतून काढलेला झेंडूच्या फुलांचा हार बहिणीच्या गळ्यात घातला. तिने त्याला जवळ घेतले आणि त्याच्या पाठीवर हात फिरवला.

उत्कर्षने तिला पुन्हा कॅबमध्ये बसवले आणि स्वतः कॅबच्या समोर नाचू लागला. पुढे ढोलताशा, त्यांच्या मागे हातात फुलांची पिशवी घेऊन नाचणारा उत्कर्ष आणि त्यामागे ती कॅब अशी मिरवणूक गेटपासून आमच्या बिल्डिंगच्या दिशेने सरकू लागली. मध्येच नाचता नाचता उत्कर्ष थांबायचा, हातातल्या पिशवीतून चार-पाच फुले घेऊन कॅबवर टाकायचा आणि पुन्हा नाचायचा!

हे नक्की काय चालले आहे हे माहीत नसणारे लोक ही मजेशीर मिरवणूक बघून प्रश्नार्थक चेहऱ्याने एकमेकांकडे बघत होते. हळूहळू ही मिरवणूक आमच्या बिल्डिंगपर्यंत आली. आवाज ऐकून आजूबाजूला जमलेले सगळे जण उत्सुकतेने पुढे काय होते आहे ते बघत होते.

उत्कर्षची बहीण कॅबमधून उतरली. तिच्या अंगावर उत्कर्षने फुलांच्या उरलेल्या पाकळ्या उधळल्या.

आता ढोल ताशा वाजायचे थांबले, बॅगा खाली उतरवल्या गेल्या. उत्कर्षने आधीच एका लिफ्टमध्ये फुले पसरवून लिफ्ट सजवून ठेवली होती. उत्कर्षने बहिणीला त्या सजवलेल्या लिफ्टमधून वर आणले. अशा प्रकारे उत्कर्ष आज उत्साहाने आपल्या बहिणीचा स्वागतसोहळा साजरा करत होता. बहीण घरात गेली आणि दरवाजा बंद झाला.

त्या नंतरच्या दिवशी दुपारी बारा वाजेपर्यंत खालच्या फ्लॅटमधून कसलाही आवाज नव्हता. काल उत्कर्षची बहीण घरी आल्यानंतर सगळं कसं शांत शांत होतं. कसलाच आवाज नाही! अकराच्या दरम्यान मी काही कामानिमित्त खाली गेलो होतो. योगायोगाने माझी आमच्या बिल्डिंगच्या प्रतिनिधीशी गाठ पडली. मला पाहून त्यानेच मला हाक दिली.

“काय म्हणताय काका?”

“काही नाही बघा, मग काय म्हणतोय तुमचा उत्कर्ष?” आमच्या बिल्डिंगमधे सध्याचा चर्चेचा विषय म्हणजे उत्कर्षने दोन-तीन दिवस घातलेला गोंधळ हाच होता. मी तो विषय काढताच बिल्डिंग प्रतिनिधी खुलला.

मध्यल्या दोन-तीन दिवसात घडलेल्या परंतु मला माहीत नसलेल्या बऱ्याच गोष्टी मला आमच्या बिल्डिंग प्रतिनिधीने सांगितल्या. त्या दिवशी उत्कर्षची पोलिसात तक्रार झाली होती, त्याच्या दुसऱ्या दिवशी बिल्डिंगमधील काही रहिवासी तसेच सोसायटी ऑफिसने पोलिसांशी संपर्क साधून फॉलोअप घेतला होता. उत्कर्षला पोलीस स्टेशनवर बोलावून पोलिसी भाषेत समज दिली गेली होती तसेच त्याच्या बहिणीला फोन केला गेला होता. आधीच केलेल्या नियोजनानुसार त्याची बहीण भारतात यायला निघालेलीच होती.

काल संध्याकाळी बहिणीचे स्वागत करताना उत्कर्ष आधीएवढा उत्साहात का दिसला नाही, तसेच त्याच्या आधीच्या दिवशी उत्कर्षने गोंधळ  का घातला  नाही त्याचे खरे कारण हे होते!

संध्याकाळी उत्कर्ष लिफ्टमध्ये दिसल्यावर मी त्याला थांबवले.

“क्यूँ उत्कर्ष, आ गयी आपकी सिस्टर?”

“हां अंकल, आपने ढोल बजते हुआ सुना नहीं क्या?”

“हां सुना और देखा ना  मैने उपरसें, क्या यार उत्कर्ष... तुम अकेलेही डांस करता था, कम से कम आठ-दस दोस्त तो बुलाना चाहिये ना डांस करने के लिये!” मी चेष्टेच्या सुरात बोललो.

“हां अंकल, बुलाये तो थे बहुत सारे दोस्त लेकिन कैंसल करना पड़ा सब प्रोग्राम, सोसायटीवाले बहुत गुस्सा हो गये ना मेरी सिस्टर को भी ऑफिस में बुलाकर बहुत कुछ सुनाया अंकल, मैं वापस जा रहा हूं, अब पुणे में नहीं रहना है मुझे!”

त्या दोन दिवसात बरंच काही घडलेलं दिसत होतं. पुढच्या दोन-तीन दिवसात उत्कर्ष आणि त्याची बहीण सोसायटीच्या ग्रुपवर घरातल्या वस्तू, फर्निचर विकण्याबद्दल मेसेजेस टाकत होते. टीव्ही, फ्रिज, म्युझिक सिस्टिम, सोफा, टेबल, खुर्च्या असे बरेच सामान दोन दिवसात विकून उत्कर्षची बहीण निघून गेली.

आता उत्कर्ष घरातल्या उरलेल्या एका एका वस्तूची विक्री करत होता. मला त्याच्याकडे उरलेला एक सोफा हवाय का? विचारू लागला. मी नको आहे असे सांगितल्यावर तो म्हणाला - “ ठीक है अंकल, आप पोएटरी लिखते हैं मुझे पता है, मेरे पास बहुत सारे पेपर्स पडे हैं। वह आप रख लीजिए।”

मी नको सांगितलं; पण तो ऐकेना. त्याने मला बळेच दोन कागदाचे गठ्ठे आणून  हातात दिले. त्याच्या त्या निरागस आग्रहाला मी नकार देऊ शकलो नाही.

वर तो म्हणत होता, “अंकल मैंने आपको बहुत तकलीफ दिया, मुझे माफ करो, अब यहाँ से जा रहा हूं, मैं जल्द ही यू एस जानेवाला हूँ, मुझे आपका आशीर्वाद चाहिए।”

उत्कर्ष आमच्या दोघांच्या वारंवार पाया पडत होता. उत्कर्षचे हे रूप मी प्रथमच बघत होतो. त्याच्याबद्दल आता कणव वाटत होती. कुठला कोण उत्कर्ष, अचानक आला काय, दोन-चार रात्री आमची झोप उडवली काय आणि त्याच्याबद्दल तिरस्कार वाटत असतानाच नकळत त्याने हृदयाला हात घातला काय?

एखादा माणूस आपल्या जीवनात येऊन अल्पकाळ वादळ उठवून अचानक आला तसा निघून जाऊ शकतो? जाता जाता पुन्हा कदाचित भेट होणार नाही या जाणीवेणे अचानक कातर झालेला उत्कर्ष, एकदम गंभीर, सगळंच कल्पनेच्या पलीकडचे होते! नकळत माझ्या डोळ्यात पाणी आले.

माझ्या पायावर आशीर्वादासाठी झुकलेल्या उत्कर्षला पाठीवर थाप मारत मी उठवले. “औक्षवंत हो, यशस्वी हो” नकळत ओठांवर आशीर्वादाचे शब्द उमटले!

“चलता हूँ।.”

जाता जाता हात जोडून उत्कर्ष पटकन निघून गेला.

दुसऱ्या दिवशी बहुतेक पहाटेच उत्कर्ष सोसायटी सोडून निघून गेला होता. मी सकाळी उठल्यावर दरवाजा उघडला... दरवाजासमोर कोऱ्या पेपर्सचे चार-पाच गठ्ठे पडलेले होते!

- प्रल्हाद दुधाळ.

9423012020

साहित्य चपराक मासिक जुलै २०२६